Przejdź do treści
Silna Rzeczpospolita

Obszary państwa · 4 z 12

Edukacja

Czy szkoła przygotowuje dziecko do świata, który będzie istniał za dziesięć i dwadzieścia lat?

Polska szkoła uczy lepiej niż średnia europejska — w całej Europie wyniki spadły, u nas nie. Ale stoi na nauczycielach o średniej wieku około 48 lat, a państwo nie potrafi się samo ze sobą zgodzić, ilu ich już brakuje: zestawienia różnią się kilkukrotnie. Nikt tym nie zarządza, bo nikt tego rzetelnie nie zmierzył.

Mierzymy surowy wynik egzaminu, a nie przyrost wiedzy ucznia. Szkoła w zamożnej dzielnicy wygląda przez to lepiej od szkoły, która z trudniejszym uczniem zrobiła znacznie więcej. Nagradzamy rekrutację, nie nauczanie.

Kolejne reformy zmieniały ustrój szkoły — liczbę klas, egzaminy, granice etapów — a nie to, co dzieje się na lekcji. Struktura jest łatwa do zmiany ustawą i dobrze widoczna. Jakość nauczania jest trudna i niewidoczna, więc czekała.

W liczbach

Skala problemu

W badaniu PISA 2025 polscy piętnastolatkowie wypadli powyżej średniej unijnej i OECD we wszystkich trzech obszarach: 484 punkty z matematyki wobec 460 w Unii i 482 z czytania wobec 451. Polska jest jednym z czterech krajów bez istotnego statystycznie spadku.

Źródło: Wyniki badania PISA 2025 — Instytut Badań Edukacyjnych · sprawdzono 2026-09-09

W tym samym badaniu wyniki uczniów z grupy o najwyższym statusie spadły o 11 punktów z matematyki i 17 punktów z czytania.

Źródło: PISA 2025 — pełniejszy obraz szkoły · sprawdzono 2026-09-09

Ministerstwo Edukacji podało 3 609 wakatów nauczycielskich na 16 marca 2026 r. Inne zestawienia mówią o 7 289, a jeszcze inne o ponad 20 tysiącach. Średnia wieku nauczyciela to około 48 lat.

Źródło: Wakaty nauczycielskie 2026 — gdzie brakuje nauczycieli i dlaczego · sprawdzono 2026-09-09

Bolączki

Co boli ludzi w tym obszarze

Każda udokumentowana w źródłach. Wszystkie bolączki według poziomu — od gminy po państwo →

Brakuje nauczycieli konkretnych specjalności, a nikt nie mierzy realnych wakatów 10 303 oferty pracy na 7142,58 etatu (20 sierpnia 2026 r.); 3579 ofert na 2358 etatów (5 września 2025 r.); najwięcej ofert: nauczyciel współorganizujący kształcenie 1258, wychowanie przedszkolne 1202, psycholog 719, matematyka 556; 8085 nauczycieli bez wymaganych kwalifikacji w roku 2025/2026, ok. 1,29% (MEN) Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja Sieć szkół i dojazdy w wyludniających się gminach 28% szkół podstawowych ma poniżej 100 uczniów i uczy w nich 5,5% uczniów; 10% szkół ma poniżej 50 uczniów (ZPP za GUS 2023); 6,6 mln osób w wieku 0–17 lat na koniec 2025 r., o 140 tys. mniej niż rok wcześniej i o 2,7 mln mniej niż w 2000 r. (GUS); 14% młodzieży 12–19 lat zagrożone wykluczeniem transportowym, 21% wybrałoby inną szkołę, gdyby nie dojazd (UNICEF 2024) Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja Szkolnictwo branżowe bez pomiaru efektów ok. 30% absolwentów szkół branżowych I stopnia nie uzyskiwało kwalifikacji; 4–6% kontynuowało naukę w szkołach II stopnia; od ponad 40% (wrzesień) do ok. 30% (maj następnego roku) absolwentów nie uczyło się i nie pracowało (NIK za IBE) Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja Wynik zależy od domu i płatnych korepetycji, a szkoła nie zna swojej wartości dodanej matematyka E8 2025, mazowieckie: mediana 47% na wsi wobec 70% w miastach powyżej 100 tys.; 34% rodzin z uczniami płaci za korepetycje lub kursy, mediana wydatków na dodatkowe zajęcia 600 zł miesięcznie (CBOS, próba 178) Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja

Co zmienia technologia

Pomiar, model, decyzja, poprawka

Każde zastosowanie jest oznaczone narzędziem, z którego korzysta. Czym te narzędzia są →

Pomiar i dane

Jedna metoda liczenia wakatów

Jedna wiążąca definicja wakatu i comiesięczne dane z arkuszy organizacyjnych szkół. Dopóki liczby różnią się kilkukrotnie, każda debata o kadrach jest sporem o dane, a nie o rozwiązanie.

Estymacja

Przyrost wiedzy zamiast surowego wyniku

Model porównuje wynik ucznia z tym, czego można było oczekiwać przy jego punkcie wyjścia. Szkoła jest rozliczana z tego, o ile posunęła dziecko, a nie z tego, kogo przyjęła — to jedyny miernik, który nie premiuje selekcji na wejściu.

Estymacja

Prognoza kadr nauczycielskich

Wiek nauczycieli, przejścia na emeryturę, liczba absolwentów kierunków nauczycielskich i liczba dzieci w kolejnych rocznikach pozwalają policzyć, ilu nauczycieli jakiego przedmiotu zabraknie w każdym powiecie w każdym z najbliższych dziesięciu lat. Dziś takiej prognozy nie ma, więc reagujemy dopiero wtedy, kiedy nie ma komu wejść do klasy.

Sterowanie

Krótkie diagnozy w trakcie roku

Częste, krótkie sprawdziany diagnostyczne zamiast jednego egzaminu na koniec etapu pozwalają szkole poprawiać nauczanie, póki uczeń jeszcze w niej jest. Wynik wraca do nauczyciela, a nie tylko do rankingu.

Optymalizacja

Plan zajęć i dowozów przy brakach kadrowych

Układanie planu lekcji, gdy nauczyciel uczy w kilku szkołach, a uczniów dowozi autobus, to zadanie optymalizacji z wieloma ograniczeniami naraz. Dobrze policzone oszczędza godziny nauczycieli i dzieci; układane ręcznie zwykle zostawia okienka i puste przejazdy.

Sztuczna inteligencja

Wsparcie nauczyciela, nie zastępstwo

Narzędzia sztucznej inteligencji mogą przygotować zadania na kilku poziomach trudności, sprawdzić prace z odpowiedzią zamkniętą i wskazać ucznia, który od kilku tygodni zostaje w tyle. Czas odzyskany na papierach wraca do pracy z uczniem.

Mierniki

Po czym poznać, że działa

Wartości docelowej nie wpisujemy, dopóki nikt jej nie policzył. Pusta rubryka z opisem, skąd wziąć dane, jest uczciwsza niż liczba z sufitu.

Co mierzymyCelSkąd dane
Przyrost wiedzy ucznia między kolejnymi egzaminami, skorygowany o punkt wyjścia do policzenia wyniki egzaminów zewnętrznych, CKE, IBE
Liczba wakatów nauczycielskich liczona jedną metodą, w podziale na przedmiot i powiat do policzenia System Informacji Oświatowej
Prognozowana luka kadrowa na pięć i na dziesięć lat do policzenia model kadrowy na danych SIO i GUS
Wpływ pochodzenia społecznego na wynik ucznia do policzenia PISA, IBE

Gdzie technologia musi się zatrzymać

  • Przyrost wiedzy służy do poprawiania szkoły, a nie do karania pojedynczego nauczyciela za jeden rocznik. Przy małej grupie uczniów wynik jest zbyt niepewny, żeby opierać na nim decyzje o ludziach.
  • Dane o uczniach to dane o dzieciach. Analiza odbywa się na danych pozbawionych tożsamości, a żaden model nie przypisuje dziecku etykiety, która poszłaby za nim do kolejnej szkoły.
  • Sztuczna inteligencja nie ocenia wypracowań na egzaminie i nie decyduje o promocji ucznia. Wspiera nauczyciela tam, gdzie czas zjada mu papierowa robota.

Gdzie to już działa

Problem jest rozwiązywalny

Nie po to, żeby kopiować — warunki są różne. Po to, żeby nazwać mechanizm, który gdzie indziej zadziałał.

Estonia

Pierwsze miejsce w Europie w badaniu PISA we wszystkich badanych dziedzinach i jednocześnie najsłabszy w całym OECD wpływ pochodzenia społecznego na wynik z czytania. Szkoły układają program w ramach krajowego minimum i same zatrudniają nauczycieli, a tę swobodę równoważy mocne kształcenie nauczycieli, wspólny standard i konsekwentne opieranie decyzji na danych.

Źródło: Estoński model szkoły — Education Estonia · sprawdzono 2026-09-09

Sprzężenia

Tego obszaru nie da się naprawić osobno

  • Samorząd, regiony i miasta Gmina prowadzi szkoły i dowozi do nich dzieci, więc prognoza liczby uczniów i kadr jest wspólnym rachunkiem szkoły i samorządu.
  • Wsparcie, rodzina i opieka W 44 procentach gmin nie ma żłobka, a to przesądza, czy rodzic wraca do pracy — opieka nad małym dzieckiem jest początkiem tej samej ścieżki, którą potem prowadzi szkoła.
  • Budżet i pieniądze publiczne Subwencja oświatowa idzie za liczbą uczniów, a nie za tym, ile się nauczyli; budżet, który nie widzi przyrostu wiedzy, nie ma jak nagrodzić szkoły, która uczy dobrze.

Mapa wszystkich powiązań →

Znasz ten obszar od środka?

Jeśli wiesz, gdzie tu naprawdę traci się czas i pieniądze — albo umiesz to policzyć — jesteś osobą, której szukamy.