Przejdź do treści
Silna Rzeczpospolita

Obszary państwa · 5 z 12

Wsparcie, rodzina i opieka

Jak sprawić, żeby wsparcie docierało do tych, którzy go potrzebują, bez pułapek, w których praca przestaje się opłacać?

Znaczna część transferów trafia do gospodarstw, które sobie radzą, a tam, gdzie bieda jest realna, pomoc bywa za mała. Progi w systemie tworzą miejsca, w których zarobienie stu złotych więcej oznacza mniej pieniędzy na koncie.

Jeden z najhojniejszych w Europie transferów na dziecko zmniejszył ubóstwo dzieci, ale nie odpowiedział na barierę, która faktycznie blokuje decyzję o dziecku: brak opieki w drugim i trzecim roku życia. Rodzina podejmuje jedną decyzję — o dziecku, pracy i mieszkaniu naraz — a państwo prowadzi te sprawy jako trzy osobne polityki.

Opieka długoterminowa nie istnieje jako system. Jej koszt ponosi rodzina, najczęściej kobieta po pięćdziesiątce, która rezygnuje z pracy i obniża własną przyszłą emeryturę. W żadnym budżecie tego nie widać, więc dla państwa ten koszt nie istnieje.

W liczbach

Skala problemu

Współczynnik dzietności wyniósł w 2025 r. 1,068 — najniżej w powojennej historii Polski. Prosta zastępowalność pokoleń wymaga około 2,1.

Źródło: GUS: współczynnik dzietności — dane za 2025 r. · sprawdzono 2026-09-09

Na koniec stycznia 2026 r. w 1 105 gminach — 44 procentach wszystkich gmin w Polsce — nie działał ani jeden żłobek. Na wsi placówkę ma tylko 38 procent gmin.

Źródło: Co druga gmina bez żłobka — Rzeczpospolita · sprawdzono 2026-09-09

Stopa zastąpienia — relacja emerytury do ostatniej pensji — ma spaść z około 54 procent dziś do około 25 procent w 2060 r.

Źródło: W 2060 roku emerytura z ZUS wyniesie mniej niż 20 proc. ostatniej pensji — Bankier.pl · sprawdzono 2026-09-09

Przy wieku emerytalnym 67 lat stopa zastąpienia wynosi w 2060 r. 28,7 procent, a przy obecnym wieku 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn — 18,7 procent. Różnica to dokładna cena decyzji o wieku emerytalnym.

Źródło: Stopa zastąpienia spada — prognozy ZUS, Interia · sprawdzono 2026-09-09

Bolączki

Co boli ludzi w tym obszarze

Każda udokumentowana w źródłach. Wszystkie bolączki według poziomu — od gminy po państwo →

Gmina nie wie, który senior będzie potrzebował opieki w domu usług opiekuńczych nie zapewniało 12,6% gmin wiejskich i miejsko-wiejskich (275), specjalistycznych 83,4% (1816), sąsiedzkich 77,1% (1679); wsparcie dla nieco ponad 5% seniorów w skontrolowanych gminach; 5,3% starszych wymagających pomocy nie dostaje żadnej (PolSenior 2 za NIK); opieka długoterminowa to 7,8% bieżących wydatków na zdrowie wobec 18,1% w UE Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja Kolejka do DPS przy wolnych miejscach 824 DPS z 80 322 miejscami; 90 468 osób korzystających w 2024 r.; 4 898 oczekujących i 1 999 wolnych miejsc na 31 grudnia 2024 r. (MRPiPS) Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja Orzekanie o niepełnosprawności: długo, niespójnie, w kilku systemach 952 377 wniosków w 2025 r.; w I półroczu 2026 r. 27,38% z 444 816 spraw rozpatrzonych po ponad 61 dniach i 211 920 zawiadomień o niezałatwieniu w terminie; w 2025 r. 35 557 z 70 496 orzeczeń odwoławczych uchyliło zaskarżone orzeczenie (MRPiPS) Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Sztuczna inteligencja Transfery omijają najbiedniejszych, a progi dochodowe stoją od 2015 r. 102,4 mld zł na cztery świadczenia powszechne w 2025 r. (800+: 64,0 mld zł); z 800+ do najbiedniejszych 20% trafia 19,7%, do najbogatszych 20% 20,1%; z pomocy społecznej do najbiedniejszych 20% trafia 96,1%; dzieci z zasiłkiem rodzinnym: 7,7 mln (2005) wobec 1,3 mln (2024); brak waloryzacji oszczędza 5,2 mld zł rocznie (CenEA) Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja Żłobek zależy od adresu instytucje opieki w 1538 gminach (62,1%), w tym w 713 gminach wiejskich (48,7%); 42% dzieci w wieku 1–2 lat objętych opieką, od 32% w świętokrzyskim do 56% w dolnośląskim; zgłoszone zapotrzebowanie 35,3 tys. miejsc (2024); ok. 238 tys. urodzeń w 2025 r., o ok. 14 tys. mniej niż rok wcześniej (GUS) Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja

Co zmienia technologia

Pomiar, model, decyzja, poprawka

Każde zastosowanie jest oznaczone narzędziem, z którego korzysta. Czym te narzędzia są →

Pomiar i dane

Mapa pułapek dochodowych

Dla typowych rodzin liczymy, ile z dodatkowych stu złotych zarobku zostaje po podatkach, składkach i utracie świadczeń. Miejsca, w których zostaje mniej niż nic, widać wtedy czarno na białym — i można je usunąć.

Estymacja

Model mikrosymulacyjny podatków i świadczeń

Każde gospodarstwo z badania budżetów domowych GUS przechodzi przez reguły podatków, składek i świadczeń. Widać, kto zyskuje, a kto traci w każdym decylu dochodowym i ile wariant kosztuje rocznie i przez cztery lata — zanim ktokolwiek go ogłosi.

Estymacja

Prognoza potrzeb opiekuńczych w każdej gminie

Z urodzeń, migracji i struktury wieku da się przewidzieć, ile miejsc w żłobkach i ile godzin opieki nad starszymi będzie potrzebnych w każdej gminie za trzy, pięć i dziesięć lat. Miejsce powstaje wtedy przed potrzebą, a nie po kolejce.

Estymacja

Rachunek emerytalny na dekady

Każda propozycja dostaje rachunek: jak zmienia stopę zastąpienia dzisiejszego trzydziestolatka, razem z przedziałem niepewności. Skutek decyzji widać w dniu jej podjęcia, a nie wtedy, gdy jej autorów dawno nie ma.

Optymalizacja

Płynne wygaszanie zamiast progów

Kształt wsparcia, który przy danym budżecie najlepiej chroni najsłabszych i nigdy nie karze za zarobienie więcej, to zadanie optymalizacji z ograniczeniami. Model pokazuje, co za co się wymienia: koszt, zasięg i opłacalność pracy.

Sztuczna inteligencja

Jedno okno dla opiekuna

Ktoś, kto nagle opiekuje się rodzicem, nie wie, co mu przysługuje i gdzie o to prosić. Asystent oparty na obowiązujących przepisach odpowiada prostym językiem i przy każdej odpowiedzi wskazuje źródło. Niczego nie przyznaje — prowadzi do właściwego wniosku.

Mierniki

Po czym poznać, że działa

Wartości docelowej nie wpisujemy, dopóki nikt jej nie policzył. Pusta rubryka z opisem, skąd wziąć dane, jest uczciwsza niż liczba z sufitu.

Co mierzymyCelSkąd dane
Wskaźnik ubóstwa skrajnego, szczególnie wśród dzieci do policzenia GUS
Udział transferów trafiających do dwóch najwyższych decyli dochodowych do policzenia model mikrosymulacyjny na danych BBGD GUS
Efektywna krańcowa stopa opodatkowania w miejscach progów świadczeniowych do policzenia model mikrosymulacyjny na danych BBGD GUS
Odsetek gmin, w których działa żłobek lub klub dziecięcy do policzenia rejestr żłobków i klubów dziecięcych

Gdzie technologia musi się zatrzymać

  • Model liczy skutki, ale nie rozstrzyga wartości. Ile warte jest zmniejszenie ubóstwa dzieci wobec kosztu dla budżetu, decyduje demokracja — rachunek ma tylko sprawić, żeby ten wybór był świadomy.
  • Algorytm, który sam odbiera świadczenie, jest wykluczony. Błąd modelu uderza w ludzi, którzy mają najmniej siły, żeby się bronić. Decyduje człowiek, a każdy ma prawo wiedzieć, na jakiej podstawie.
  • Badanie dochodu tworzy biurokrację i zniechęca najsłabszych do sięgania po pomoc. Każde celowanie trzeba liczyć razem z jego kosztem administracyjnym — inaczej oszczędność zjada obsługa.
  • Dane o dochodach, rodzinie i zdrowiu są najbardziej wrażliwymi danymi, jakie ma państwo. Łączy się je tylko w celu wskazanym w ustawie i z pełnym rejestrem dostępu.

Gdzie to już działa

Problem jest rozwiązywalny

Nie po to, żeby kopiować — warunki są różne. Po to, żeby nazwać mechanizm, który gdzie indziej zadziałał.

Francja

Dzietność 1,64 — najwyżej wśród dużych krajów Unii. Od trzeciego roku życia od 97 do 100 procent dzieci chodzi do bezpłatnego przedszkola na pełny dzień, więc decyzja o drugim dziecku nie oznacza wypadnięcia z pracy. Pieniądze są dodatkiem do usługi, a nie zamiast niej.

Źródło: Francja — profil opieki i edukacji przedszkolnej, OECD · sprawdzono 2026-09-09

Holandia

Pierwsze miejsce na świecie w rankingu systemów emerytalnych Mercer i CFA Institute za 2025 r. Emerytura zakładowa wynika z układów zbiorowych obejmujących całe branże, więc powszechność bierze się z konstrukcji systemu, a nie z indywidualnej decyzji każdego pracownika.

Źródło: Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025 · sprawdzono 2026-09-09

Sprzężenia

Tego obszaru nie da się naprawić osobno

  • Podatki, praca i mała firma Klin podatkowy i utrata świadczeń działają na tę samą osobę naraz — pułapki dochodowe da się usunąć tylko w jednym modelu podatków i świadczeń, a nie w dwóch osobnych.
  • Budżet i pieniądze publiczne Transfery to jedna z największych pozycji wydatków, a zobowiązania emerytalne sięgają dekad naprzód — bez rachunku wieloletniego budżet nie widzi zobowiązań, które już podjął.
  • Urzędy i sprawy obywatela Świadczenie bez wniosku wymaga, żeby urzędy wymieniały dane o dochodach i rodzinie między sobą, zamiast kazać człowiekowi je przynosić.
  • Zdrowie i kolejki Opieka długoterminowa leży na styku pomocy społecznej i ochrony zdrowia — pacjent bez opieki w domu zostaje w szpitalu dłużej, niż wymaga tego leczenie.
  • Edukacja W 44 procentach gmin nie ma żłobka, a to przesądza, czy rodzic wraca do pracy — opieka nad małym dzieckiem jest początkiem tej samej ścieżki, którą potem prowadzi szkoła.

Mapa wszystkich powiązań →

Znasz ten obszar od środka?

Jeśli wiesz, gdzie tu naprawdę traci się czas i pieniądze — albo umiesz to policzyć — jesteś osobą, której szukamy.