Funkcja celu
Co właściwie optymalizujemy
Naturalny odruch to policzyć wartość dla obywatela wobec pełnego kosztu
i wybierać to, co ma najlepszy stosunek jednego do drugiego:
wartość publiczna = rezultat pełny koszt społeczny
Dlaczego to nie wystarcza
Ten iloraz jest dobrym miernikiem sprawności pojedynczego procesu
i tak go używamy. Ale jako nadrzędna reguła wyboru zawodzi: premiuje małe
przedsięwzięcia o świetnym stosunku korzyści do kosztu, choć te same pieniądze
włożone gdzie indziej dałyby znacznie większą korzyść w liczbach bezwzględnych.
Państwo, które optymalizuje sam wskaźnik, robi mnóstwo drobnych rzeczy dobrze
i nie robi jednej dużej, która była ważniejsza.
Na poziomie całego portfela polityk publicznych pytanie brzmi inaczej:
maksymalizuj Σ (
przyrost korzyści − przyrost pełnego kosztu
)
Do tego pytanie, które w polskim budżecie prawie nigdy nie pada:
ile daje następna złotówka włożona w ten program — a nie tylko,
jaka jest jego średnia efektywność. Program o świetnej średniej może być
nasycony, a kolejne pieniądze nie zmienią już nic.
Pełny koszt społeczny
Cała trudność siedzi w słowie „pełny”. To nie jest pozycja w budżecie
instytucji — to wszystko, co dana usługa naprawdę kosztuje kraj:
- budżet instytucji
- czas obywatela
- czas przedsiębiorcy
- formularze i wizyty
- koszt zgodności z przepisami
- oczekiwanie i opóźnione inwestycje
- błędy i ponowne wykonywanie pracy
- odwołania
- odszkodowania
- utracona aktywność gospodarcza
- koszty przerzucone na inne instytucje
- długoterminowe skutki uboczne
Urząd, który skrócił swoją procedurę, przerzucając trzy wizyty na obywatela,
poprawił swój wskaźnik i pogorszył wynik państwa. Dopóki liczymy tylko koszt
instytucji, takie posunięcie wygląda na sukces.
Czego nie optymalizujemy
Nie sprowadzamy państwa do jednej liczby. Prawa podstawowe, legalność,
bezpieczeństwo, minimalne standardy usług, równy dostęp, stabilność finansów
i odporność państwa są twardymi ograniczeniami, a nie
wskaźnikami, które wolno poświęcić dla wydajności. W bezpieczeństwie zapasy
i wolna zdolność produkcyjna wyglądają nieefektywnie w spokojnym roku
i są wszystkim, co się liczy w kryzysie.
I najważniejsze zastrzeżenie
Taki system nie wskazuje jednej „naukowo optymalnej" decyzji
i nie ma tego robić. Ma pokazywać zestaw rozwiązań, z których żadnego nie da się
poprawić bez pogorszenia czegoś innego — i uczciwie nazwać, co za co się wymienia.
Wagi wybiera demokracja, nie model. To, ile warte jest pół roku
krótszego oczekiwania na wyrok wobec miliarda złotych, jest rozstrzygnięciem
politycznym i tak ma zostać. Rolą systemu jest sprawić, żeby ten wybór był
świadomy i policzony, a nie żeby zastąpić wyborcę arkuszem kalkulacyjnym.