Przejdź do treści
Silna Rzeczpospolita

Obszary państwa · 10 z 12

Budżet i pieniądze publiczne

Co dostajemy za każdą wydaną złotówkę — i kto to sprawdza?

Program ocenia się po tym, ile z budżetu wykonano, a nie po tym, co się zmieniło. Przy takim mierniku wydanie wszystkiego na nic jest sukcesem w stu procentach. Instytucja, która zaoszczędzi, dostanie w przyszłym roku mniej — więc pod koniec roku wydaje do zera.

Duża część wydatków wyszła poza budżet, do funduszy, które nie podlegają tej samej kontroli parlamentarnej. Państwo ma przez to kilka różnych liczb opisujących ten sam dług, a spór o to, która jest prawdziwa, zastępuje spór o to, na co te pieniądze poszły.

Programy nie mają terminu wygaśnięcia ani punktu odniesienia. Bez pytania „a co, jeżeli nic nie zrobimy” każdy wydatek wygląda na potrzebny, a raz uchwalony trwa, choć powód, dla którego powstał, dawno minął.

W liczbach

Skala problemu

Deficyt sektora finansów publicznych wyniósł w 2025 r. 7,3 procent produktu krajowego brutto, a na 2026 r. prognozy mieszczą się w przedziale 6,6–7,0 procent.

Źródło: Deficyt finansów publicznych blisko 7 proc. PKB — Rzeczpospolita · sprawdzono 2026-09-09

Ministerstwo Finansów prognozuje przekroczenie przez dług publiczny 65 procent produktu krajowego brutto w 2026 r., przy progu ostrożnościowym wynoszącym 60 procent.

Źródło: MF: dług publiczny przekroczy 65 proc. PKB w 2026 roku — Prawo.pl · sprawdzono 2026-09-09

Bolączki

Co boli ludzi w tym obszarze

Każda udokumentowana w źródłach. Wszystkie bolączki według poziomu — od gminy po państwo →

Budżet nie jest korygowany w trakcie roku, a przeglądy wydatków nie dają oszczędności 2369 blokad na 26 432,7 mln zł w 2025 r. (159,4% kwoty z 2024 r.); w grudniu 1760 blokad na 5898,8 mln zł, w tym 422 w ostatnich trzech dniach roku na 530,4 mln zł; w 2025 r. zakończono 1 przegląd wydatków, 2 w toku. Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja Fundusze UE: plany przepływów się nie sprawdzają, a błędy wychodzą po fakcie Polska: dochody budżetu środków europejskich 69,2% planu, wydatki 89,5 mld zł = 64,9% planu (2025; 54,1% w 2024 r.), deficyt 13,4 mld zł wobec planowanych 28,0 mld zł. UE: błąd w polityce spójności 5,7% (2024; 9,3% w 2023 r.), ogółem 3,6%; do końca 2024 r. wypłacono 50% grantów RRF. Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Sztuczna inteligencja Inwestycje opóźnione o lata i droższe, a system monitoringu nie ostrzega Koszt ośmiu inwestycji 8,49 mld zł; wzrost o prawie 500 mln zł (5,8%), z czego 397,9 mln zł (80,1%) przez wydłużenie realizacji; niemal 30 mln zł z winy spółki; niepobrane kary umowne 27,7 mln zł; niedochodzone niezwłocznie roszczenia 17,8 mln zł. Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie Prawie co piąta złotówka wydatków państwa idzie przez fundusze poza budżetem Wydatki 20 funduszy w BGK: 166 694 mln zł w 2025 r. (+23,1%), 4,3% PKB (3,7% w 2024 r.), 19,2% wydatków budżetu państwa; zobowiązania czterech największych funduszy 348,8 mld zł → 389,3 mld zł (koniec 2024 → koniec 2025); deficyt budżetu państwa 275,7 mld zł przy wydatkach 870,2 mld zł. Pomiar i dane · Estymacja Samorządy planują z błędem, który rośnie co roku, a prognozy wieloletnie bywają nierealne 2025: planowany deficyt JST 30 678 727 tys. zł, wykonana nadwyżka 1 818 928 tys. zł (odchylenie ok. 32,5 mld zł); odsetek JST z deficytem 55,8% → 38,4%; zbadano 31 433 uchwały i zarządzenia w sprawie WPF (16,7% badanych aktów); 3010 opinii o projektach WPF, w tym 530 z uwagami, 83 z zastrzeżeniami i 15 negatywnych. Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie

Co zmienia technologia

Pomiar, model, decyzja, poprawka

Każde zastosowanie jest oznaczone narzędziem, z którego korzysta. Czym te narzędzia są →

Pomiar i dane

Jedna książka wydatków

Wszystkie wydatki publiczne, także funduszy pozabudżetowych, w jednej porównywalnej ewidencji: z kodem programu, miernikiem rezultatu i jedną liczbą długu. Dopóki istnieje kilka obiegów pieniądza, kontrola dotyczy tylko tego, który akurat jest widoczny.

Estymacja

Prognoza krocząca

Prognoza dochodów i wydatków na cztery lata naprzód, aktualizowana co miesiąc i podawana z przedziałem niepewności. Każda nowa dana — wpływy podatkowe, ceny, zatrudnienie — koryguje ją na bieżąco, tak jak dobry estymator łączy model z pomiarem, zamiast czekać na zamknięcie roku.

Sterowanie

Korekta w trakcie roku

Plan na kilka lat, decyzja na najbliższy okres, korekta po każdym nowym pomiarze. Część środków można przesuwać w trakcie roku według wyników i potrzeb — w granicach ustalonych z góry przez parlament — zamiast trzymać się planu, który przestał pasować.

Optymalizacja

Wartość następnej złotówki

Dla każdego programu szacujemy nie średnią efektywność, tylko to, ile daje kolejna złotówka. Pieniądze idą tam, gdzie przyrost korzyści pomniejszony o przyrost pełnego kosztu jest największy, przy twardych ograniczeniach. Wynik to zestaw wariantów z jawnie nazwanymi kompromisami, a nie jedna „optymalna” odpowiedź.

Sztuczna inteligencja

Przegląd wydatków na skalę państwa

Automatyczne czytanie sprawozdań, uzasadnień i umów: grupowanie podobnych programów, wskazywanie wydatków, które się dublują, i programów bez żadnego miernika rezultatu. Narzędzie przygotowuje listę, ocenia ją człowiek.

Mierniki

Po czym poznać, że działa

Wartości docelowej nie wpisujemy, dopóki nikt jej nie policzył. Pusta rubryka z opisem, skąd wziąć dane, jest uczciwsza niż liczba z sufitu.

Co mierzymyCelSkąd dane
Odsetek wydatków publicznych z przypisanym miernikiem rezultatu, a nie samego wykonania do policzenia budżet w układzie zadaniowym, Ministerstwo Finansów
Różnica między długiem liczonym metodą krajową a metodą unijną do policzenia Ministerstwo Finansów, Eurostat
Błąd prognozy dochodów budżetu: prognoza wobec wykonania w kolejnych latach do policzenia ustawy budżetowe, sprawozdania z wykonania budżetu
Odsetek programów z terminem obowiązkowego przeglądu albo klauzulą wygaszającą do policzenia ewidencja programów wieloletnich

Gdzie technologia musi się zatrzymać

  • Model podpowiada, nie decyduje. Ile warte jest pół roku krótszego oczekiwania na wyrok wobec miliarda złotych, rozstrzyga demokracja, a nie arkusz kalkulacyjny.
  • Elastyczność w trakcie roku ma granice ustalone przez parlament z góry. Korekta bez kontroli parlamentarnej to nie sterowanie, tylko uznaniowość w nowym opakowaniu.
  • Prawa podstawowe, minimalne standardy usług, bezpieczeństwo i stabilność finansów są twardymi ograniczeniami, a nie wskaźnikami, które wolno poświęcić dla lepszego wyniku.
  • Miernik rezultatu też da się ograć. Każdy ma miernik przeciwstawny, a część rozliczeń podlega losowemu audytowi.

Gdzie to już działa

Problem jest rozwiązywalny

Nie po to, żeby kopiować — warunki są różne. Po to, żeby nazwać mechanizm, który gdzie indziej zadziałał.

Holandia

Od 1986 roku niezależne biuro analiz gospodarczych przelicza programy wyborcze partii przed wyborami, jedną metodą dla wszystkich, i publikuje wyniki obok siebie — koszt, skutki dla zatrudnienia, siły nabywczej i finansów państwa. W edycji na lata 2027–2030 policzono programy dziesięciu ugrupowań.

Źródło: Charted Choices 2027–2030 — Centraal Planbureau · sprawdzono 2026-09-09

Sprzężenia

Tego obszaru nie da się naprawić osobno

  • Samorząd, regiony i miasta Samorząd dostaje zadania szybciej niż pieniądze na nie; bez przewidywalnych dochodów idących za zadaniami gmina nie może planować dalej niż na jeden rok.
  • Obronność i odporność Duża część wydatków obronnych idzie przez fundusz poza budżetem, finansowany długiem — przez co dwie liczby opisują ten sam wysiłek i żadna nie mówi, jaką zdolność kupiliśmy.
  • Zdrowie i kolejki Zdrowie to jedna z największych pozycji wydatków; pytanie o wartość następnej złotówki jest tu najbardziej namacalne, bo mierzy się je skróconą kolejką, a nie wykonanym planem.
  • Podatki, praca i mała firma Prognoza dochodów stoi na podatkach; każda zmiana stawek i ulg musi przejść przez ten sam model, zanim zostanie uchwalona, a nie po fakcie.
  • Edukacja Subwencja oświatowa idzie za liczbą uczniów, a nie za tym, ile się nauczyli; budżet, który nie widzi przyrostu wiedzy, nie ma jak nagrodzić szkoły, która uczy dobrze.
  • Wsparcie, rodzina i opieka Transfery to jedna z największych pozycji wydatków, a zobowiązania emerytalne sięgają dekad naprzód — bez rachunku wieloletniego budżet nie widzi zobowiązań, które już podjął.
  • Nominacje, kadry i uczciwość Pieniądze publiczne wydaje się przez ludzi i zamówienia — nominacja z klucza i koncentracja kontraktów to najprostsza droga, którą złotówka wypada z rachunku rezultatów.
  • Energia i infrastruktura krytyczna Inwestycja na trzydzieści lat oceniana w rocznym budżecie zawsze przegrywa z wydatkiem bieżącym; potrzebuje rachunku w całym cyklu życia i wieloletniej prognozy.

Mapa wszystkich powiązań →

Znasz ten obszar od środka?

Jeśli wiesz, gdzie tu naprawdę traci się czas i pieniądze — albo umiesz to policzyć — jesteś osobą, której szukamy.